خروجی اخبار تغییر رنگ تبلیغات محیطی مبلمان اداری طراحی کابینت مجله پیک مهر

آخرین فایل های املاک

پیش فروش ویلای دوبلکس 138 متری

متراژ : 138 متر
فاز : فاز 3
پروژه : 1100 واحدی هواپیمایی
قیمت : 234,000,000 تومان

بیشتر

فروش آپارتمان شخصی ساز 132 متری

متراژ : 132 متر
فاز : فاز صفر
پروژه : مدیران
قیمت : 897,000,000 تومان

بیشتر

فروش ویلایی 160 متری

متراژ : 160 متر
فاز : فاز 2
پروژه : فاز 2 مسکونی
قیمت : 485,000,000 تومان

بیشتر

فروش زمین مسکونی 237 متری

متراژ : 237 متر
فاز : فاز 1
پروژه : شخصی ساز
قیمت : 535,000,000 تومان

بیشتر

فروش زمین مسکونی 215 متری

متراژ : 215 متر
فاز : فاز 3
پروژه : ناصرین
قیمت : 451,000,000 تومان

بیشتر

رهن/اجاره تجاری 28 متری

متراژ : 28 متر
فاز : فاز 1
پروژه : شخصی ساز
رهن : 70,000,000 تومان
اجاره : -

بیشتر

فروش آپارتمان مسکن مهر 88 متری

متراژ : 88 متر
فاز : فاز 5
پروژه : کوزو ( شهرک آفتاب )
قیمت : 195,000,000 تومان

بیشتر

رهن/اجاره آپارتمان شخصی ساز 115 متری

متراژ : 115 متر
فاز : فاز 2
پروژه : مرکز شهر
رهن : 70,000,000 تومان
اجاره : -

بیشتر

فروش تجاری 40 متری

متراژ : 40 متر
فاز : فاز 2
پروژه : فاز 2 مسکونی
قیمت : 440,000,000 تومان

بیشتر

فروش مشایی 2 واحدی 225 متری

متراژ : 225 متر
فاز : فاز 2
پروژه : فاز 2 مسکونی
قیمت : 920,000,000 تومان

بیشتر

فروش زمین مسکونی 242 متری

متراژ : 242 متر
فاز : فاز 1
پروژه : شخصی ساز
قیمت : 530,000,000 تومان

بیشتر

فروش زمین مسکونی 675 متری

متراژ : 675 متر
فاز : فاز صفر
پروژه : شخصی ساز
قیمت : 1,800,000,000 تومان

بیشتر

فروش زمین مسکونی 720 متری

متراژ : 720 متر
فاز : فاز صفر
پروژه : شخصی ساز
قیمت : 1,044,000,000 تومان

بیشتر

رهن/اجاره ویلایی 225 متری

متراژ : 225 متر
فاز : فاز 2
پروژه : فاز 2 مسکونی
رهن : 100,000,000 تومان
اجاره : -

بیشتر

فروش مشایی 2 واحدی 123 متری

متراژ : 123 متر
فاز : فاز 3
پروژه : 1100 واحدی هواپیمایی
قیمت : 370,000,000 تومان
رهن : 30,000,000 تومان
اجاره : -

بیشتر

فروش آپارتمان شخصی ساز 80 متری

متراژ : 80 متر
فاز : فاز 6
پروژه : پولاد پادیر
قیمت : 155,000,000 تومان

بیشتر

گزارش تصویری از دریاچه باستانی ساوه

دریاچهٔ سرخس نام دریاچه‌ای در ایران باستان بوده که امروزه خشک شده‌است. حدود آن از یک‌سو تا همدان و از سوی دیگر تا میبد امتداد داشته و هم‌اکنون دریاچهٔ حوض سلطان از بقایای آن به‌شمار می‌رود.
این دریاچه تا 1400 سال پیش بسیار پرآب بوده و نواحی وسیعی را تحت پوشش داشته ولی ناگهان خشک شده ، البته خرافات و عقاید مختلفی در این باره وجود دارد.


دیدگاه دیرین شناسی و زمین‌شناسی

اما از نظر زمین‌شناسی، کویر مرکزی ایران و کویر لوت در دوره‌های پیشین زمین‌شناسی زیر دریای بزرگی بوده‌اند، که دریاچه آرال و دریای کاسپین (مازندران) نیز بخشی از آن بوده‌اند، به تدریج با دگرگون شدن شکل پوسته آسیا و فشار پوسته اقیانوس هند به پوسته آسیا، این بخش‌ها بلند تر شده و رشته کوه‌های ایجاد شده بخش‌هایی از دریای تتیس را از آن جدا کرده‌اند، این بخش‌ها هر چند بسیار وسیع وده‌اند اما به تدریج شروع به خشک شدن کرده‌اند، علت این موضوع کمبود بارش در این مناطق و همچنین تبخیر بسیار بالای منطقه مدار رأس‌السرطان بوده است.

یکی از این بخش‌ها حوزه فلات ایران بوده است که میان رشته کوه‌های البرز و زاگرس در شمال و غرب و همچنین فلات افغانستان در شرق باقی‌مانده و به تدریج شروع به خشک شدن کرده است، در حالی که امروز این منطقه شامل دشت کویر و کویر لوت می‌گردد در گذشته‌های بسیار دور و احتمالاً پیش از ظهور انسان دریای بزرگی بوده است. امروز نیز در دشت کویر و دشت لوت علاوه بر باقی‌ماندن املاح نمکی آن دریای بزرگ، مناطق بسیاری وجود دارد که پایین‌تر از سطح اب‌های آزاد است.

پیدایش دریاچه ساوه

در هزاره بیستم تا دهم پیش از میلاد تقریباً چیزی از دریاچه فلات مرکزی ایران که از جنوب دشت کویر پیرامون باتلاق جازموریان تا بجنورد و دامغان در شمال خراسان و میبد، اصفهان و همدان در غرب گسترده شده بود نمانده بود، بجز حوضچه‌های چند صد هکتاری که در نقاط گودتر باقی بوده است و دریاچه‌ای در غرب منطقه که بعدها به دریاچه ساوه مشهور شده است و به دلیل وجود رودهای پر آب که به آن آب کافی می رسانده‌اند و آب و هوای معتدل تر باقی‌مانده است.

در هزاره نخست پیش از میلاد این دریاچه نیز شروع به خشک شدن کرده است و از همدان به ساوه و کمتر از آن عقب رفته است. یعنی چیزی حدود تراز ۱۲۰۰ متری اما در دوران هخامنشی و ساسانی از نوشته‌ها و شواهد چنین بر می اید که دریاچه در نزدیکی شهر ساوه و ورامین بوده است یعنی در تراز۹۰۰ تا ۱۰۰۰ متری بالای آب‌های آزاد.

باقی‌مانده دریاچه ساوه

بنا به نخستین گزارش‌های مورخین پس از اسلام اثری از دریاچه ساوه وجود نداشته است یا بسیار ناچیز و شوره زار بوده است و این نشان می‌دهد که در تداوم خشک شدن تدریجی دریاچه در سده ششم و هفتم میلادی تراز آب به حدود ۷۰۰ تا ۸۰۰ متری رسیده بوده است که تقریباً ۱۰٪ دریاچه در هزاره پیشین است. امروزه دریاچه نمک مرکزی کویر باقی‌مانده دریاچه پیش از تاریخ و دریاچه نمک حوض سلطان باقی‌مانده دریاچه ساوه پنداشته می‌شود که به وضوح جدا بودن حوزه آبخیز دو منطقه را با جمع شدن نمک در مرکز حوزه آبخیز نشان می‌دهد.

دریاچه حوض سلطان که با مساحتی حدود ۳۳۰ کیلومتر مربع، به " دریاچهٔ قم "، " دریاچهٔ شاهی " و " دریاچهٔ ساوه " نیز مشهور است، در جهت غربی – شرقی در شمال غربی دریاچه نمک و شمال استان قم قراردارد. برخی با توجه به نام ساوه که به آن داده‌اند، آن دریاچه را به حوض سلطان منتسب کرده‌اند، از جمله " گوبینو" و " دیولافوآ " در سفرنامه‌های خود می‌نویسند احتمالاً این دریاچه ممکن است بخشی از دریای بزرگ ساوه بوده باشد که در روز تولد پیغمبر (ص) خشک شده و این نشانه‌ای از ظهور پیغمبر اسلام بوده است.

در حقیقت دریاچه حوض سلطان شامل دوچالهٔ جدا از هم به نام " حوض سلطان " و " حوض مره " است که مجموعه آن بیشتر به نام حوض سلطان معروف شده و کمتر از حوض مره یاد می‌شود.

آب‌هایی که به این دریاچه وارد می‌شود، دایمی نیست و به علت عبور از طبقات نمکی، بی‌نهایت شور است. هرگاه ورود آب افزایش یابد، سطح دریاچه گسترش یافته و اراضی پست و شوره زار و باتلاقی پیرامون را با آب صاف می‌پوشاند و به صورت دریاچهٔ بزرگی درمی آید. خاک اطراف به سبب خشک شدن تدریجی دوایر متحدالمرکزی را حول مرکز دریاچه تشکیل می‌دهد که میزان شوری از مرکز به طرف بیرون به تدریج کاهش می‌یابد.

دریاچه حوض سلطان بعد از اسلام تا حدود سده ۱۹ میلادی دوره‌های خشک و مرطوب فراوان دیده و برحسب تغییرات مجرای رود مسیله یا رود شور به صورت دریاچه، باتلاق وکویر در آمده است. از زمان صفویه به بعد نیز ارتباط بین دریاچه حوض سلطان و دریاچه نمک به سبب تأسیس سدی در بالای پل دلاک که آب رود قره چای را به دریاچه نمک هدایت می‌کرد، قطع یا ضعیف شد. در سال ۱۲۶۲ ش، دو نیمهٔ دریاچه حوض سلطان به هم متصل شد و تشکیل دریاچهٔ بزرگی را داد. گویند در سال ۱۲۹۹ هـ. ق، با تخریب سدی که در برابر مسیله رود قرار داشت، دریاچه هر روز کوچک‌تر شد. برای آباد کردن زمین‌های زراعتی ساوه هم سد ساوه را تعمیر و مانع هدر رفتن آب شدند. این امر موجب خشکی باتلاق‌های اطراف دریاچه و مانع ورود آب به دریاچه حوض سلطان شده است.

شواهد باستان شناسی و معماری

بناهایی تاریخی از دوران پیش از اسلام در منطقه وجود دارد که نشان می‌دهد در محدوده‌ای که فرض می‌شود دریاچه قرار داشته است بنایی با بیش از هزار سال قدمت یافت نمی‌شود در حالی که در پیرامون دریاچه بناهایی با بیش از هزار و پانصد سال قدمت فراوان هستند.

بیشتر شهرهای بزرگ پیش از اسلام این منطقه پیرامون این دریاچه شکل گرفته بوده‌اند، کشتی‌های کوچک نیز در این دریاچه به ویژه میان ساوه و ورامین که دو شهر مهم بوده‌اند، رفت‌وآمد می کرده‌اند از این جهت برای راهنمایی آنها میل‌های راهنما (چیزی شبیه فانوس دریایی) ساخته شده بود که برخی از آنها هنوز هم موجود است و بر اساس آنها مسیر فرضی حرکت کشتی‌ها بدست آمده است، این میل‌های راهنما به ترتیب عبارتند از میل تپه گبری، میل ورامین، میل چشمه شور در کنار آزاد راه تهران-قم، میل دژ زاویه و میل ساوه
این دریاچه در مرکز حوزه آبخیز قرار داشته و رودهای فراوانی از جمله جاجرود، رودخانه کرج، مسیل رودهای تهران و شمیران از شمال، قم رود از جنوب و رودخانه ساوه (امروزه معروف به قره چای) از غرب به آن می ریخته است، هر چند این رودها هنوز وجود دارند ولی کم ابی آنها و میزان تبخیر بالای منطقه به تدریج دریاچه را از میان برده است و تنها دریاچه کوچکی از نمک نزدیک ازادراه تهران قم از آن باقی‌مانده است.

شواهد تاریخی

زکریا قزوینی (م ۶۸۲ ق) نیز در آثار البلاد و اخبار العباد چنین نوشته که:«در زمان‌های قدیم دریاچه‌ای نزدیک ساوه بود که مقارن ولادت حضرت رسول اکرم (ص) خشکیده و به زمین زراعتی تبدیل گشته است» (۱۴) علامه مجلسی در جلاء العیون از دریاچه ساوه (نزدیک کاشان) سخن گفته است. (۱۵) هم‌چنین در دیگر کتابهای تاریخ مانند«حبیب السیر» تألیف خواندمیر (۱۶) و روضة الصفا تألیف «میرخواند» (۱۷) از آن سخن رفته است.

در این بخش چند سند کهن تاریخی درباره وجود دریاچه‌ای در منطقه ساوه پیش از اسلام آورده می‌شود. نخستین سند«نامه مینوی اوستا»است. در زامیادیشت، کرده ۹، بند ۶۷، از دریاچه«زرنومئی‌تی»یا زرنومیتی (زرمند زرند زرّین) سخن رفته است. آنگاهب در بندهش، فصل ۲۲، بند ۶، به همین دریاچه، با عنوان دریاچه زرینمند در منطقه همدان (و ساوه) اشاره شده است. (۱۸) دریاچه رزّینمند در فردگرد ۲۲ بندهش، همراه با دریاچه چیچست و چند دریاچه دیگر یاد شده است. یسنا، ج ۲، ص ۱۴۸. یکی از این دریاچه‌ها دریاچه خسرو یا کیخسرو است. در فصل ۲۲ بندهش، بند ۸ آمده«دریاچه هوسرو (خسرو) در پنجاه فرسنگی دریاچه چیچست واقع است». و در زامیاد پشت، بند ۵۶ و بند ۵، اول به کیخسرو و بعد به دریاچه خسرو درود فرستاده شده است. (۱۹)

بنابر آنچه که از مطالب اوستا نقل شد، وجود دریایی در مناطق همدان و ساوه در حدود سه هزار سال قبل (تقریباً ۱۵۰۰ سال قبل از تولد پیامبر اسلام)استفاده می‌شود. هم‌چنین دور نیست که امروزه منطقه زرند ساوه، نام خود را وامدار نام دریای زرنومئی‌تی یا زرینمند مندرج در اوستا باشد. حتی ارتباط لغوی کلمه«ساوه»که در فرهنگ‌های مختلف مانند لغت فرس، سرمه سلیمانی و اوحدالدین عبدالله کازرونی، برهان قاطع، و آنندراج به معنای خرده ریزه طلا و زر آمده با نام زرینمند و زرنومیتی بعید نمی‌نماید.

شاهد دیگر بر این موضوع این است که رودی بکه از کوهستان مرکزیب (راسمند و کزاز) در دشت ساوه و آوه روان می‌شود، همین «قره چای»یا«قره سو»ی کنونی است که نام دیگر و کهن آن زرّین رود است. زرّین رود یا رودخانه زرینه از کوههای جنوب غربی (رشته‌های شرقی کوهستان الوند) سرازیر شده، پس از التقا و برخورد با رودخانه مزدقان، از کوههای شمال غربی ساوه (رشته‌های شرقی کوهستان خرقان) در شیبگاه دشت ساوه به سوی کویر قم رفته به دریاچه حوض سلطان می‌ریزد. این زرّین رود، در میان مردم قدیم هم سابقه طولانی داشته.

روایات مختلفی درباره آن نقل شده است. از جمله اینکه بنای سدّ قدیمی ساوه بر روی زرین رودکهن را به شاهپور ذوالاکتاف نسبت داده‌اند. (۲۱)

یک سند مهم و ارزشمند دیگر که بر وجود دریاچه ساوه در روزگار اشکانیان دلالت می‌کند، کتاب بسیار گرانقدر«تاریخ قم» تألیف حسن بن محمد قمی در سال ۳۷۸ ق است. وی این کتاب را برای صاحب بن عبّاد وزیر تألیف کرده است. اهمیت«تاریخ قم»در این است که حسن بن محمد قمی در تألیف آن از منابع قدیمتری استفاده کخرده که متأسانه هیچ‌کدام از آنها تا امروز بر جای نمانده یا در دسترس نیستند. از جمله منابع او کتاب تاریخ همدان ابو علی کاتب همدانی، تاریخ اصفهان حمزه اصفهانی، تاریخ برقی و یک کتاب ری کهن است که او مطالب آنها را به همان شکل نقل کرده است. اکنون به روایت«قمی»در آن کتاب درباره آوه و ساوه دقت کنیم:

«گویند بیب بن جوزدرز (گیوبن‌گودرز) آبه را به ناحیت ساوه بنا کرده است... از بعضی از متقدمان حکایت است که آبه دریائکی بوده است، یکی از پادشاهان عجم که اتفاقا بر آن بگذشت در جوانب آن صید کردن خوش یافت، بفرمود تا آن آب را گشادند و کوشکی بدان موضع بنا کردند، و به بالای آن بر آمد. آثار کهنه و قدیمه دید. گفت:این نشانه‌ها و علامت‌ها و اثرها چیست؟... و برخی از بعض روات عجم حکایت کنند که اول موضعی که از مواضع رساتیق ساوه و حوالی آن بنا کرده، و سبب بنای آن آن بود که کیخسرو بدان جا رسید و آن دریاچه‌ای بود در موضع و جای آبه، آبی پاکیزه و صافی بود. بدان آب فرود آمد و به زبان عجم گفت: که بدین آب«سا ای افااستی»یعنی این آب محتاج است به سایه‌ای و بنایی و عمارتی، سپس آبه را به قول کیخسرو که گفت آب، آبه نام کرده‌اند، و گویند که پیب بن جودرزب از کیخسرو خواست که بدانجا عمارتی بنیان کنند و بنایی؛ کیخسرو او را دستوری داد، پس بیب قریه آبه را بنا کرد باذن و اجازت کیخسرو..». (۲۲) و در جای دیگر:«ابتدای بنای رستاق ساوه در ایام کیخسرو بود... راوی گوید در آن روزگار به جبال بغیر از همدان و ری و اصفهان شهری دیگر نبوده است، پس چون کیخسرو از همدان برخاست و به جانب افراسیاب عزیمت کرد... نظر کرد با ساوه و قم و در آن حال هر دو دریائکی بودند، کیخسرو به فهلوی مثل زد و گفت:«خدش درمان برم‌افش بوشاام بذش کسخر کرام ماوش در نشانان»(یعنی اگر خدا مرا یاری دهد و به افراسیاب ظفر یابم، این آب را بگشایم و این موضع را عمارت کنم)». (۲۳)

از مطالب حسن بن محمد قمی چند نکته را می‌توان استفاده کرد:یکم، از آنجا که گیو و گودرز از پادشاهان اشکانی بوده‌اند که نام آنها به تدریج در روایات ملی ایران راه یافته و در شمار پهلوانان در آمده‌اند، می‌توان تاریخ روایت را مربوط به روزگار اشکانیان دانست، البته اختلاف کوچکی در این مورد وجود دارد، به این شکل که در بیستون کتبیه اشکانی وجود دارد که بر اساس آن گیو پدر گودرز استب. اما در«تاریخ قم»و شاهنامه فردوسی گیو پسر گودرز دانسته شده است.

چو گودرز و چون طوس و گیو دلیر

چو گستهم و شیدوس و بهرام شیر

(فردوسی) دوّم، چنین می‌نماید که مقصود حسن بن محمد قمی از نقل این روایتخ آن است که«آوه آبه»به قیزقلعه یک دژ در ۲۰ کیلومتری جنوب غرب ساوه دوره ساسانی و اوائل اسلام معنی«بر آب نهاده شده/بر آب»می‌باشد.

سوم، از روایت حسن بن محمد قمی که خود از برخی روات متقدم و منابع کهن‌تر مثل تاریخ برقی و جز آن نقل کرده است، چنین بر می‌آید که در دوره اشکانی، در نواحی جنوب و جنوب شرقی ساوه، آوه و قم دریاچه یا دریائکی وجود داشته که در کنار آن هم«آثار قدیمه»شهر ساوه و آوه موجود بوده است.


و سرانجام در«دریایب کیخسرو»مندرج در روایت«تاریخ قم»و دریای کیخسرو یاد شده در بندهش، فصل ۲۲، بند ۸ هم باید از سر تأمل نگاه کرد.
این منطقه از نظر زیست‌شناسى، بوم شناسى، دیرینه‌شناسى، هوا، اقلیم، اشتغال‌زایى و تفرجگاهى قابل تأمل و تحقیق ژرف بوده و به عنوان یکى از چشم‌اندازهاى توسعه استان قم مطرح است. خاک منطقه از نظر شورى، دوایر متحدالمرکزى در محدوده مرکز دریاچه تشکیل می‏دهد که میزان شورى از مرکز به طرف بیرون به تدریج کاهش پیدا کرده و نوع گیاهان منطقه از نظر خواص دارویى، مواد مؤثر و سایر کاربردها حائز اهمیت است. با توجه به اهمیت حفاظت و حیات تالاب حوض سلطان از تعرض سودجویان و ناآگاهان محیط زیست و ترمیم خسارات وارد شده به پوشش گیاهى، این منطقه در سال ۸۸ به مدت پنج سال به عنوان منطقه شکار ممنوع معرفی شد.درموقع پرآبی سطح دریاچه گسترش می یابد وآب آن اراضی پست وشوره زار باتلاقی پیرامون را می پوشاند ودریاچه بزرگی به طول ۱۸ وعرض ۱۶ کیلومتر تشکیل می دهد که به نام دریاچه حوض سلطان یا کویرنمک مشهور است. رودهای متعددی به این دریاچه وارد می شوند که عموما” از اراضی شوره زار ونمکی اطراف عبور می کنند.

حیات وحش

هوبره، انواع کبوتر و… و پرندگان مهاجر نظیر غاز خاکستری، آنقوت، لک لک، انواع عقاب و غیره را می توان در زمره این پرندگان جای داد. در منطقه پستاندارانی نیز از قبیل خرگوش، موش صحرایی، روباه و گاهی آهو دیده می شوند.

در میان خزندگان منطقه حضور مارها و سوسمارها که در کنترل بیولوژیک آفات نقش دارند، بارز است. انواع عنکبوت، رتیل، موریانه و مورچه های کمیاب در اطراف دریاچه گسترده هستند. تاکنون به شیوه های سنتی ، تنها از نمک طعات موجود در این عرصه بسیار گسترده جهت مصارف صنعتی ، مورد استفاده قرار گرفته است. این در حالی است که به استناد تحقیقات انجام گرفته در خصوص ترکیبات تشکیل دهنده نمکهای دریاچه ، موادی از قبیل سدیم کلرید، سدیم سولفات، منیزیم کلرید و منیزیم سولفات از جمله بارزترین و مهمترین ترکیبات تشکیل دهنده این منبع عظیم خدادادی به شمار می آید.

راه دسترسی

راه دسترسی اول به حوض سلطان برای کسانی که از سمت قم می آیند: بعد از مجتمع مهتاب، و عبور از اولین تپه ای که دریاچه بعد از آن دیده می شود و درست در کنار تپه دوم، جاده ای خاکی به سمت پایین و دریاچه سرازیر می شود که جاده اصلی معدن نمک است. یکی از نشانه های این خروجی، تابلوی تهران ۹۵کیلومتراست.

راه دسترسی دوم به حوض سلطان برای کسانی که از سمت تهران می آیند: پس از طی ۷۰کیلومتر از تهران، در سمت چپ اتوبان جاده ای به سمت روستای چشمه شور می رود که نشانه آن در اتوبان تابلوی اطلاعات گردشگری می باشد. برای رسیدن به طرف مقابل اتوبان باید از اولین زیرگذر اقدام کنید.

در این مسیر،جاده خاکی وجود دارد که به دریاچه می‌رسد. درون دریاچه نیز جاده خاکریزی هست که برای جلوگیری از فرو رفتن خودروها در باتلاق و بهره برداری از نمک دریاچه مورد استفاده قرار می‌گیرد.

خشک شدن دریاچه ساوه همزمان با تولّد پیامبر اسلام، ، یکی از روایات مشهور مذهبی است.بر اساس این روایات در شب تولّد پیامبر اسلام، وقایع معجزه آسایی از قبیل:خاموش شدن آتشکده فارس، فرو ریختن کنگره‌هایی از طاق کسری، خشک شدن دریاچه ساوه و جاری شدن آب در رودخانه سماوه اتفاق افتاده است:«فلمّا ولد رسول اللّه(ص)لم یبق صنم الاّ سقط و غارت بحیرة ساوه..» (1)

اما این روایات درباره دریاچه، چندان درست به نظر نمی رسد زیرا خشک شدن یک دریاچه نیاز به زمان زیادی دارد، حتی اگر سوراخی کف یک دریاچه باز شود، سال ها زمان می برد تا آب به داخل آن فرو رود، نزدیک ترین و سریع ترین حالت این واقعه چیزی حدود 100 تا 150 سال زمان برده است و بنابراین نمی توان آن را با لحظه ای خاص مترادف دانست.
دیدگاه دیرین شناسی و زمین شناسی
اما از نظر زمین شناسی، کویر مرکزی ایران و کویر لوت در دوره های پیشین زمین شناسی زیر دریای بزرگی بوده اند به نام تتیس، که دریاچه آرال و دریای کاسپین(مازندران) نیز بخشی از آن بوده اند، به تدریج با دگرگون شدن شکل پوسته آسیا و فشار پوسته اقیانوس هند به پوسته آسیا، این بخش ها بلند تر شده و رشته کوه های ایجاد شده بخش هایی از دریای تتیس را  از آن جدا کرده اند، این بخش ها هر چند بسیار وسیع وده اند اما به تدریج شروع به خشک شدن کرده اند، علت این موضوع کمبود بارش در این مناطق و همچنین تبخیر بسیار بالای منطقه مدار راس السرطان بوده است.

یکی از این بخش ها حوزه فلات ایران بوده است که میان رشته کوه های البرز و زاگرس در شمال و غرب و همچنین فلات افغانستان در شرق باقی مانده و به تدریج شروع به خشک شدن کرده است، در حالی که امروز این منطقه شامل دشت کویر و کویر لوت می گردد در گذشته های بسیار دور و احتمالاً پیش از ظهور انسان دریای بزرگی بوده است. امروز نیز در دشت کویر و دشت لوت علاوه بر باقی ماندن املاح نمکی آن دریای بزرگ، مناطق بسیاری وجود دارد که پایین تر از سطح اب های آزاد است.



    نقشه فرضی از دریاچه مرکزی ایران در دوران پیش از ظهور انسان

پیدایش دریاچه ساوه
در هزاره بیستم تا دهم پیش از میلاد تقریباً چیزی از دریاچه فلات مرکزی ایران که از جنوب دشت کویر پیرامون باتلاق جازموریان تا بجنورد و دامغان در شمال خراسان و میبد، اصفهان و همدان در غرب گسترده شده بود نمانده بود، بجز حوزچه های چند صد هکتاری که در نقاط گودتر باقی بوده است و دریاچه ای در غرب منطقه که بعدها به دریاچه ساوه مشهور شده است و به دلیل وجود رودهای پر آب که به آن آب کافی می رسانده اند و آب و هوای معتدل تر باقی مانده است.

در هزاره نخست پیش از میلاد این دریاچه نیز شروع به خشک شدن کرده است و از همدان به ساوه و کمتر از آن عقب رفته است. یعنی چیزی حدود تراز 1200 متری اما در دوران هخامنشی و ساسانی از نوشته ها و شواهد چنین بر می اید که دریاچه در نزدیکی شهر ساوه و ورامین بوده است یعنی در تراز900 تا 1000 متری بالای آب های آزاد.

باقی مانده دریاچه ساوه

بنا به نخستین گزارش های مورخین پس از اسلام اثری از دریاچه ساوه وجود نداشته است یا بسیار ناچیز و شوره زار بوده است و این نشان می دهد که در تداوم خشک شدن تدریجی دریاچه در سده ششم و هفتم میلادی تراز آب به حدود 700 تا 800 متری رسیده بوده است که تقریباً 10% دریاچه در هزاره پیشین است.
امروزه دریاچه نمک مرکزی کویر باقی مانده دریاچه پیش از تاریخ و دریاچه نمک حوض سلطان باقی مانده دریاچه ساوه پنداشته می شود که به وضوح جدا بودن حوزه آبخیز دو منطقه را با جمع شدن نمک در مرکز حوزه آبخیز نشان می دهد.
دریاچه حوض سلطان که با مساحتی حدود 330 کیلومتر مربع ، به " دریاچه ی قم " ، " دریاچه ی شاهی " و " دریاچه ی ساوه " نیز مشهور است ، در جهت غربی – شرقی در شمال غربی دریاچه نمک و شمال استان قم قراردارد . برخی با توجه به نام ساوه که به آن داده اند، آن دریاچه را به حوض سلطان منتسب کرده اند، از جمله " گوبینو" و " دیولافوآ " در سفرنامه های خود می نویسند احتمالاً این دریاچه ممکن است بخشی از دریای بزرگ ساوه بوده باشد که در روز تولد پیغمبر ، خشک شده و این نشانه ای از ظهور پیغمبر اسلام بوده است .
در حقیقت دریاچه حوض سلطان شامل دوچاله ی جدا از هم به نام " حوض سلطان " و " حوض مره " است که مجموعه آن بیشتر به نام حوض سلطان معروف شده و کمتر از حوض مره یاد می شود.
آب هایی که به این دریاچه وارد می شود ، دایمی نیست و به علت عبور از طبقات نمکی ، بی نهایت شور است . هرگاه ورود آب افزایش یابد ، سطح دریاچه گسترش یافته و اراضی پست و شوره زار و باتلاقی پیرامون را با آب صاف می پوشاند و به صورت دریاچه ی بزرگی درمی آید . خاک اطراف به سبب خشک شدن تدریجی دوایر متحدالمرکزی را حول مرکز دریاچه تشکیل می دهد که میزان شوری از مرکز به طرف بیرون به تدریج کاهش می یابد.
دریاچه حوض سلطان بعد از اسلام تا حدود سده 19 میلادی دوره های خشک و مرطوب فراوان دیده و برحسب تغییرات مجرای رود مسیله یا رود شور به صورت دریاچه ، باتلاق وکویر در آمده است. از زمان صفویه به بعد نیز ارتباط بین دریاچه حوض سلطان و دریاچه نمک به سبب تأسیس سدی در بالای پل دلاک که آب رود قره چای را به دریاچه نمک هدایت می کرد، قطع یا ضعیف شد . در سال 1262 ش ، دو نیمه ی دریاچه حوض سلطان به هم متصل شد و تشکیل دریاچه ی بزرگی را داد . گویند در سال 1299 هـ . ق ، با تخریب سدی که در برابر مسیله رود قرار داشت ، دریاچه هر روز کوچک تر شد. برای آباد کردن زمین های زراعتی ساوه هم سد ساوه را تعمیر و مانع هدر رفتن آب شدند. این امر موجب خشکی باتلاق های اطراف دریاچه و مانع ورود آب به دریاچه حوض سلطان شده است.

شواهد باستان شناسی و معماری

همانگونه که پیش تر در مبحث دژ های ساسانی گفتیم، بناهایی تاریخی از دوران پیش از اسلام در منطقه وجود دارد که نشان می دهد دریاچه ساوه علت ساخته شدن آنها بوده است.
بیشتر شهرهای بزرگ پیش از اسلام این منطقه پیرامون این دریاچه شکل گرفته بوده اند، کشتی های کوچک نیز در این دریاچه به ویژه میان ساوه و ورامین که دو شهر مهم بوده اند، رفت و آمد می کرده اند از این جهت برای راهنمایی آنها میل های راهنما(چیزی شبیه فانوس دریایی) ساخته شده بود که برخی از آنها هنوز هم موجود است و بر اساس آنها مسیر فرضی حرکت کشتی ها بدست آمده است، این میل های راهنما به ترتیب عبارتند از میل تپه گبری در ورامین، میل چشمه شور در کنار آزاد راه تهران-قم و میل ساوه

این دریاچه در مرکز حوزه آبخیز قرار داشته و رودهای فراوانی از جمله جاجرود، رودخانه کرج، مسیل رودهای تهران و شمیران از شمال، قم رود از جنوب و رودخانه ساوه (امروزه معروف به قره چای)  از غرب به آن می ریخته است، هر چند این رودها هنوز وجود دارند ولی کم ابی آنها و میزان تبخیر بالای منطقه به تدریج دریاچه را از میان برده است و تنها دریاچه کوچکی از نمک نزدیک ازادراه تهران قم از آن باقی مانده است.
نقشه رودها و مسیل هایی که به دریاچه ساوه می ریخته و باعث دیر تر خشک شدن این دریاچه شده است.

شواهد تاریخی

زکریا قزوینی(م 682 ق)نیز در آثار البلاد و اخبار العباد چنین نوشته که:«در زمان‌های قدیم دریاچه‌ای نزدیک ساوه بود که مقارن ولادت حضرت رسول اکرم(ص)خشکیده و به زمین زراعتی تبدیل گشته است» (14) علامه مجلسی در جلاء العیون از دریاچه ساوه (نزدیک کاشان)سخن گفته است. (15) هم‌چنین در دیگر کتابهای تاریخ مانند«حبیب السیر» تألیف خواندمیر (16) و روضة الصفا تألیف «میرخواند» (17) از آن سخن رفته است.

در این بخش چند سند کهن تاریخی درباره وجود دریاچه‌ای در منطقه ساوه پیش از اسلام آورده می‌شود.نخستین سند«نامه مینوی اوستا»است.در زامیادیشت، کرده 9، بند 67، از دریاچه«زرنومئی‌تی»یا زرنومیتی( زرمند زرند زرّین)سخن رفته است.آنگاهب در بندهش، فصل 22، بند 6، به همین دریاچه، با عنوان دریاچه زرینمند در منطقه همدان(و ساوه) اشاره شده است. (18) دریاچه رزّینمند در فردگرد 22 بندهش، همراه با دریاچه چیچست و چند دریاچه دیگر یاد شده است.یسنا، ج 2، ص 148. یکی از این دریاچه‌ها دریاچه خسرو یا کیخسرو است.در فصل 22 بندهش، بند 8 آمده«دریاچه هوسرو(خسرو)در پنجاه فرسنگی دریاچه چیچست واقع است».و در زامیاد پشت، بند 56 و بند 5، اول به کیخسرو و بعد به دریاچه خسرو درود فرستاده شده است. (19)

بنابر آنچه که از مطالب اوستا نقل شد، وجود دریایی در مناطق همدان و ساوه در حدود سه هزار سال قبل(تقریبا 1500 سال قبل از تولد پیامبر اکرم«ص»)استفاده می‌شود. هم‌چنین دور نیست که امروزه منطقه زرند ساوه، نام خود را وامدار نام دریای زرنومئی‌تی یا زرینمند مندرج در اوستا باشد.حتی ارتباط لغوی کلمه«ساوه»که در فرهنگ‌های مختلف مانند لغت فرس، سرمه سلیمانی و اوحد الدین بلیانی، برهان قاطع، و آنندراج به معنای خرده ریزه طلا و زر آمده با نام زرینمند و زرنومیتی بعید نمی‌نماید.

شاهد دیگر بر این موضوع این است که رودی بکه از کوهستان مرکزیب(راسمند و کزاز) در دشت ساوه و آوه روان می‌شود، همین «قره چای»یا«قره سو»ی کنونی است که نام دیگر و کهن آن زرّین رود است.زرّین رود یا رودخانه زرینه از کوههای جنوب غربی(رشته‌های شرقی کوهستان الوند)سرازیر شده، پس از التقا و برخورد با رودخانه مزدقان، از کوههای شمال غربی ساوه(رشته‌های شرقی کوهستان خرقان) در شیبگاه دشت ساوه به سوی کویر قم رفته به دریاچه حوض سلطان می‌ریزد.این زرّین رود، در میان مردم قدیم هم سابقه طولانی داشته.

روایات مختلفی درباره آن نقل شده است. از جمله اینکه بنای سدّ قدیمی ساوه بر روی زرین رودکهن را به شاهپور ذوالاکتاف نسبت داده‌اند. (21)

یک سند مهم و ارزشمند دیگر که بر وجود دریاچه ساوه در روزگار اشکانیان دلالت می‌کند، کتاب بسیار گرانقدر«تاریخ قم» تألیف حسن بن محمد قمی در سال 378 ق است. وی این کتاب را برای صاحب بن عبّاد وزیر تألیف کرده است.اهمیت«تاریخ قم»در این است که حسن بن محمد قمی در تألیف آن از منابع قدیمتری استفاده کخرده که متأسانه هیچ‌کدام از آنها تا امروز بر جای نمانده یا در دسترس نیستند. از جمله منابع او کتاب تاریخ همدان ابو علی کاتب همدانی، تاریخ اصفهان حمزه اصفهانی، تاریخ برقی و یک کتاب ری کهن است که او مطالب آنها را به همان شکل نقل کرده است. اکنون به روایت«قمی»در آن کتاب درباره آوه و ساوه دقت کنیم:

«گویند بیب بن جوزدرز( گیوبن‌گودرز) آبه را به ناحیت ساوه بنا کرده است...از بعضی از متقدمان حکایت است که آبه دریائکی بوده است، یکی از پادشاهان عجم که اتفاقا بر آن بگذشت در جوانب آن صید کردن خوش یافت، بفرمود تا آن آب را گشادند و کوشکی بدان موضع بنا کردند، و به بالای آن بر آمد.آثار کهنه و قدیمه دید.گفت:این نشانه‌ها و علامت‌ها و اثرها چیست؟...و برخی از بعض روات عجم حکایت کنند که اول موضعی که از مواضع رساتیق ساوه و حوالی آن بنا کرده، و سبب بنای آن آن بود که کیخسرو بدان جا رسید و آن دریاچه‌ای بود در موضع و جای آبه، آبی پاکیزه و صافی بود.بدان آب فرود آمد و به زبان عجم گفت: که بدین آب«سا ای افااستی»یعنی این آب محتاج است به سایه‌ای و بنایی و عمارتی، سپس آبه را به قول کیخسرو که گفت آب، آبه نام کرده‌اند، و گویند که پیب بن جودرزب از کیخسرو خواست که بدانجا عمارتی بنیان کنند و بنایی؛ کیخسرو او را دستوری داد، پس بیب قریه آبه را بنا کرد باذن و اجازت کیخسرو..».  و در جای دیگر:«ابتدای بنای رستاق ساوه در ایام کیخسرو بود...راوی گوید در آن روزگار به جبال بغیر از همدان و ری و اصفهان شهری دیگر نبوده است، پس چون کیخسرو از همدان برخاست و به جانب افراسیاب عزیمت کرد...نظر کرد با ساوه و قم و در آن حال هر دو دریائکی بودند، کیخسرو به فهلوی مثل زد و گفت:«خدش درمان برم‌افش بوشاام بذش کسخر کرام ماوش در نشانان»(یعنی اگر خدا مرا یاری دهد و به افراسیاب ظفر یابم، این آب را بگشایم و این موضع را عمارت کنم)».

از مطالب حسن بن محمد قمی چند نکته را می‌توان استفاده کرد:یکم، از آنجا که گیو و گودرز از پادشاهان اشکانی بوده‌اند که نام آنها به تدریج در روایات ملی ایران راه یافته و در شمار پهلوانان در آمده‌اند، می‌توان تاریخ روایت را مربوط به روزگار اشکانیان دانست، البته اختلاف کوچکی در این مورد وجود دارد، به این شکل که در بیستون کتبیه اشکانی وجود دارد که بر اساس آن گیو پدر گودرز استب.اما در«تاریخ قم»و شاهنامه فردوسی گیو پسر گودرز دانسته شده است.
(فردوسی) دوّم، چنین می‌نماید که مقصود حسن بن محمد قمی از نقل این روایتخ آن است که«آوه آبه»به‌ قیزقلعه یک دژ در 20 کیلومتری جنوب غرب ساوه دوره ساسانی و اوائل اسلام معنی«بر آب نهاده شده/بر آب»می‌باشد.

سوم، از روایت حسن بن محمد قمی که خود از برخی روات متقدم و منابع کهن‌تر مثل تاریخ برقی و جز آن نقل کرده است، چنین بر می‌آید که در دوره اشکانی، در نواحی جنوب و جنوب شرقی ساوه، آوه و قم دریاچه یا دریائکی وجود داشته که در کنار آن هم«آثار قدیمه»شهر ساوه و آوه موجود بوده است.
و سرانجام در«دریایب کیخسرو»مندرج در روایت«تاریخ قم»و دریای کیخسرو یاد شده در بندهش، فصل 22، بند 8 هم باید از سر تأمل نگاه کرد.





 












منابع خبر : ویکی پدیا فارسی
لینک خبر : https://fa.wikipedia.org

 

http://borhaan.com/viewtopic.php?f=100&t=3883&view=unread


 

 


فرداد آب پیکر
1397/03/10 | بازدید:3889 نفر
به اشتراک بگذارید ...

نظرات کاربران

نظری وارد نشده است

ارسال نظر

پر کردن موارد ستاره دار الزامی است
نام *
نظر*
 
Captcha
کد امنیتی*

آب و هوا

آخرین تصویر و فیلم ها

جستجوی ملک روی نقشه ماهواره ای
دانلود نقشه پرند - نقشه کیسون / کوزو / مپسا / هسا / شهر ک صنعتی / مسکن مهر
طرفداران مدرن تاکینگ
تلفن های تماس : 56790980 و 56790981 همراه :09125618002
پرند ،فاز2،میدان امام ، بلوار علامه طباطبائی ، نبش بنفشه 8 پلاک 32
کانال تلگرام : https://telegram.me/Parandamlak
تبلیغات محیطی مبلمان اداری طراحی و اجرای کابینت مجله پیک مهر
طراحی و اجرا : ارتعاش گستر ایرانیان
بازید کل سایت : 439862 نفر